Tuesday, 21 April 2015

घानानुभव



सुरुवात
व्हॉलंटरी सर्विस ओव्हरसीज (व्हिएसओ) ह्या संस्थेतर्फे परदेशातील व्हॉलंटीयरींगसाठी माझी २०१० साली निवड झाली आणि त्यांनी मला जे वेगवेगळे प्लेसमेंटचे पर्याय दिले होते त्यात पहिला होता घाना ह्या देशाच्या उत्तर सीमावर्ती भागातील बोंगो ह्या गावाचा. माझ्या प्लेसमेंटचे आणि माझे नातेसंबंध झट मंगनी पट शादी झाल्यासारखे जुळले खरे पण आमची एक वर्षाची ही नियोजनबध्द लिव इन रीलेशनशिप प्रत्यक्ष सुरू व्हायला तब्बल ५ महिन्यांचा कालावधी लागला. माझ्या पासपोर्टच्या नुतनीकरणाध्ये बरीच गुंतागंत झाली होती ती निस्तरेपर्यंत माझी घानामधील प्लेसमेंटची संस्था असलेल्या बोंगो जिल्हा परीषद आणि व्हिएसओ घानाच्या संबंधित पदाधिकाऱ्यांनीही न कंटाळता माझी वाट पाहिली.
दरम्यानच्या काळात घानाची आणि बोंगोची अधिक माहीती काढली आणि तेथे असलेल्या इतर व्हॉलंटीयर लोकांशी संपर्क तयार केला. हे करत असताना माझी उत्सुकता पणाला लागत असताना मात्र आजुबाजुच्या लोकांच्या "घाना म्हणजे साऊथ आफ्रीका का? तिथे मग जेवणाचं काय करणार? भाषा वेगळी असेल तर कसं जमेल? तिथे सगळे लोक काळेच असतील ना? वगैरे त्याच त्याच प्रश्नांची उत्तरे देताना प्रचंड वैतागही येत होता.
३ जुलै २०१० या दिवशी मी केनिया एअरवेजच्या विमानाने मी माझा पहिला वहिला परदेश प्रवास सुरू केला तो ही आफ्रीकेच्या एका अविकसित भागाच्या दिशेने. आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर मला अवचित भेटलेल्या माझ्या वल्लभ वागळे ह्या वर्गमित्राने मला विमानकंपनीच्या काउंटरच्या दिशेने पाठवल्याच्या क्षणानंतर जवळजवळ प्रत्येक दिवशी काहीतरी आधी कधीही न घेतलेला नवीन अनुभव घेत एक वर्ष काढले. ह्या अनुभवांचा पल्ला नैरोबी विमानतळावर एका सिएरालिओनला जाणाऱ्या पाकिस्तानी व्यापाऱ्याच्या राज ठाकरेंविषयी असलेल्या फुटकळ प्रश्नांचे निरसन करण्यापासून हिप्पो आणि मगरींचा वावर असलेल्या काळ्या व्होल्टा नदीत एक डुबकी मारण्याच्या थरारापर्यंत आहे.
बोंगोत
घानाचे सर्वात मोठे व राजधानीचे शहर असलेल्या आक्रामध्ये पाच दिवस प्रशिक्षणामध्ये काढल्यावर माझी खरी परीक्षा सुरू झाली ती मी बोंगोला पोचलो तेंव्हा. तिथे गेल्यावर मी घेऊन गेलेल्या अपेक्षांचा भंग होऊ लागला. बोंगो जरी जिल्ह्याचे ठिकाण असले तरी तो घानाच्या समीकरणाप्रमाणे जिल्हा होता आणि ते एक फारच छोटे गाव होते. ही जिल्हा परीषद आपल्या कडच्या तालुक्यांच्या पंचायत समितीपेक्षाही लहान निघाली आणि तिला फारसे अधिकार नव्हते आणि कार्यक्षमताही जास्त नव्हती. आजूबाजूला शिक्षणाचे प्रमाण अत्यल्प होते आणि वाचन, चर्चा असे बौध्दिक खाद्य  अजिबात मिळत नव्हते. माझे स्वतःचे भारतीय वळणाचे इंग्रजी आणि घानामध्ये बोलली जाणारी इंग्रजीची बोली ह्यामध्ये दोन वेगळया भाषा असाव्यात इतके अंतर होते. मूलतः अबोल आणि प्रसिध्दीपासून चार हात दूर राहणारा मी माझ्या परदेशीपणामुळे आणि भिन्न वंशामुळे आकर्षणाचा बिंदू ठरलो होतो. मुले आणि मोठी माणसेही येता जाता घरात आणि ऑफिसात डोकावून पाहत होते.
मला त्याचा त्रास व्हायला लागला. वेगवेगळ्या चवींचे पदार्थ खाण्याची मला आवड असली तरी वरण, भात, भाजी, पोळी असल्या शाकाहारी भारतीय आहारावर पोसलेल्या पिंडाला ह्यातले काहीही आता यापुढे एक वर्ष मिळणार नाही ह्याचीही जाणीव बोचू लागली.
इथे येऊन आपण चूक तर केली नाही ना असा नकारात्मक विचार करता करता माझे पहिले दोन आठवडे गेले आणि अचानक एका क्षणी साक्षात्कार झाला की नेमक्या हया सर्व गोष्टी अनुभवण्यासाठीच तर आपण येथे आलो आहोत. त्यानंतर मग ही सर्व आव्हाने स्वीकारताना एक मानसिक आनंद वाटू लागला. दररोज मग मी ठरवून नवीन लोकांना भेटणे, विविध ठिकाणी फिरणे, विविध स्थानिक पदार्थ खाणे हे सगळे करू लागलो. लोकांच्या आकर्षणाचे केंद्र असल्याचीही मजा लुटू लागलो. माझ्या कामात पूर्ण लक्ष देऊ लागलो. माझे अनुभव एका ब्लॉगवर लिहून ते भारतात घरच्यांना, मित्रमैत्रिणींना आणि नातेवाईकांना पाठवू लागलो. एक पूर्णतः कोरी वही मिळाल्यासारखे ते आयुष्य झाले.
व्हॉलंटीयरींग
व्हीएसओ ह्या ज्या संस्थेतर्फे मी तेथे गेलो होतो त्यांच्यामार्फत आलेले तब्बल ८० व्हॉलंटीयर त्या दरम्यान घानामध्ये होते. हे सर्वजण १२ विविध देशांतले लोक घानाच्या विविध भागांमध्ये पसरलेले होते. सर्वच जण आपापल्या घरापासून दूर आलेले असल्यामुळे व त्यातही बरेचसे देशाच्या अंतर्भागात असल्यामुळे मदतीची देवाणघेवाण त्यांच्या मध्ये सतत चालत होती. बऱ्याच जणांच्या ओळखी हळूहळू होत गेल्या आणि ह्या सर्व नेटवर्कची सुरुवातीपासूनच बरीच मदत झाली. त्यांच्या झालेल्या काही ओळखी कधी मैत्रीमध्ये बदलल्या गेल्या ते कळले सुध्दा नाही. विविध देशांची संस्कृती, त्यांच्या बोली, सण, वागण्याचे चलन, खाद्यपदार्थ अश्या गोष्टी एकाठिकाणी राहून समजल्या. दिवाळीसारखा सणही आमच्या ५ जणांच्या भारतीय गटाने ह्या सर्वांसमवेत साजरा केला.
तिथे पोचल्यानंतर दोन महीन्यांनी झालेली व्हॉलंटीयर कॉन्फरन्स हा एक महत्वाचा टप्पा होता. सर्व ८० व्हॉलंटीयर एका ठिकाणी त्या काळात फक्त भेटलेच नाहीत तर एकत्र काम करण्याचा अनुभवही मिळाला. विविध धोरणात्मक विषयांवर चर्चा करताना व निश्चिती करताना युके, नेदरलॅंड्स सारख्या विकसित देशांतील व भारत, फिलिपीन्स, घाना सारख्या विकसनशील देशांतील लोकांच्या विचार करण्याची व काम करण्याची पध्दतीतील फरक प्रकर्षाने जाणवले तसेच काही गोष्टीतील साधर्म्यही लक्षात आले. आम्ही त्यामध्ये काही विषयांसाठी पथनाट्ये बसवली तेंव्हा विविध देशातील लोक व त्यांच्या उच्चारांमुळे काम करताना बरीच धमाल आली.
सांस्कृतिक कार्यक्रमांची वेळ आली तेंव्हा आपल्या मराठी बाण्याच्या इज्जतीचा सवाल आहे हे लक्षात आलं आणि "ही चाल तुरूतुरू" सारखे सोपे गाणे शेवटी इंटरनेटवरून डाऊनलोड करून पाठ करून म्हणून दाखवले. नंतर प्रत्येक गॅदरींगच्या वेळेस मला त्या गाण्याची फर्माईश होऊ लागली. एकदा काही जणांनी आपल्याकडचा स्थानिक नृत्यप्रकार किंवा खेळ शिकव म्हणून गळ घातल्यावर त्यांना फुगडी घालायला लावली आणि भोवतीमध्ये नाचायला लावले होते. जरावेळ गरागरा फिरल्यावर सगळ्यांनी तुमच्या कडे नेहमी असंच स्ट्रेसफुल नाचतात का असा प्रश्न विचारला होता.
आफ्रिकेमध्ये काम करणे म्हणजे तुमच्या व्यावसायिकतेची खुप मोठी कसोटी असते. मुंबईमध्ये वाढलेल्या मला ह्याचा प्रचंड त्रास सुरूवातीला होत असे. कामाच्या निमीत्ताने कोणाला भेटल्यावर हाय हॅलोनंतर लोक थेट कामाला हात न घालता तब्ब्येत, तुमचे नातेवाईक, मित्र, परीसर ह्यांच्या चौकशीमध्ये प्रचंड वेळ घालवतात. जर कोणी थेट कामाच्या विषयाला हात घातला तर ते वाईट समजले जाते. भरभरून बोलणे हा घानायन माणसांचा स्थायी भावच आहे जणू. फोनवरही तोच प्रकार असे आणि जर तो फोन दुसऱ्याने केलेला असेल तर फारच. लोकांचा वेळेबद्दलची जाणीवही अशीच अतिभोंगळ वाटावी अशी होती. तेथे विनोदाने लोक त्यांच्या वेळेच्या भानाला "घाना मे बी टाईम (जीएमटी)" असं म्हणतात. अर्थात हे सर्व बोंगो सारख्या गावात अधिक होते. जसे तुम्ही शहरांच्या व विविध आर्थिक उलाढालींच्या जवळ जाल तसे ह्या सर्व प्रकारांचे प्रमाण कमी होत जाई. बोंगोमध्येही मला कामावर अतिशय जास्त लक्ष देणारी, वेळ पाळणारी, बोलण्याचा फापटपसारा न ठेवणारी बरीच माणसे भेटली परंतु त्यासाठी काही वेळ जावा लागला. अश्या परिस्थितीत काम करणे व करवून घेणे हेच खुप मोठे होते असा मला आता राहून राहून वाटते. अर्थात नाण्याच्या दुसऱ्या बाजूने विचार केल्यास जीवनशैली व वैचारीक पध्दतीतील फरक लक्षात घेतला पाहीजे व त्याअनुषंगानेच त्याला पाहीले पाहीजे हे ही समजले.
खाद्ययात्रा
घानाला जाण्याआधी स्वयंपाकघरातील माझी झेप इन्स्टंट नुडल आणि पोहे ह्याच्या पलीकडे कधी गेली नव्हती. सोबत नेलेले मराठीतील "पुरूषांसाठी सोपे पाकशास्त्र" हे पुस्तक खुप उपयोगी ठरले परंतु एका मर्यादेपर्यंतच. कारण बाजारात फिरल्यानंतर लक्षात येत गेले की आपल्या जेवणातील बरेचसे साहीत्य तेथे उपलब्धच नव्हते. चवळीसारखे कडधान्य होते परंतु डाळी हा प्रकार अजिबात नव्हत्या. बटाटयाचे तर नामोनिशाण बोंगोच्या बाजारात नव्हते. आणि मग सुरू झाला स्वयंपाकघरातील प्रयोगांचा सिलसिला. वेगवेगळ्या स्थानिक पालेभाज्या, कंद वगैरे जिरे मोहोरीच्या फोडणीमध्ये जाऊ लागले. शेंगदाण्याच्या कुटाऐवजी स्थानिक बाजारात मिळणारी शेंगदाणा पेस्ट वापरून रस्सा आणि ग्रेव्ही तयार होऊ लागला. ती पेस्ट पावाला लावून त्याच्या दोन फाकांमध्ये मुक्त संचार करणाऱ्या गिनीफाउलच्या अंड्याचे पिवळे जर्द रूचकर आम्लेट घालून एक हेल्दी नाश्ता तयार करू लागलो. केमोल्गा नावाच्या लाल रंगाच्या ज्वारीचे पीठ एकदा दळून आणून त्याची मस्त थालिपीठे तयार करून स्थानिक लोकांना खाऊ घातली.
स्वतः बल्लवगिरी करताना स्थानिक खाद्यपदार्थांचाही आस्वाद घेतला. बरेचसे पश्चिम आफ्रिकन मुख्य जेवण म्हणजे शिजवलेल्या पीठाचे गोळे कुठल्यातरी रश्श्यात बुडवून खाण्याचा प्रकार असतो. देशोदेशीच्या पिकांप्रमाणे त्यामध्ये बदल होत जातो. घानाच्या उत्तर भागामध्ये हे गोळे ज्वारी, बाजरी, मक्याचे असतात तर दक्षिण भागामध्ये ते याम, राजेळी केळी इ चे असतात. आफ्रीकेमध्ये शाकाहार ही संकल्पना अस्तित्वात नाही आणि बऱ्याचश्या पदार्थांमध्ये सुक्या मासळीचा, मांसाचा सर्रास वापर केलेला असतो. तेथील काही पदार्थ हे आंबवून केले जातात. तर बऱ्याच पदार्थांमध्ये वापरला जाणारा दावादावा नावाचा एक मसाल्यासारखा पदार्थ विचित्र उग्र वासाचा असतो. कच्चे पामतेल, शिआ बटर, शेंगदाणा तेल अश्या तेलांचा वापर हे रस्से शिजवताना किंवा वरून घालून केला जातो. ह्या सर्वच खाद्यपदार्थांची सवय मला जरी करता येऊ शकली नाही तरी त्यातील रेड रेड, ओमो तुओ, कोंटोमीरे, ग्मेंब्सा असे काही पदार्थ थोड्या कालावधीनंतर आवडू लागले. आफ्रीकन खाद्यजीवन हा एक स्वतंत्र लेखाचा विषय होऊ शकेल इतका मोठा आहे.
आजारपण
जिथे आपले घरचे असे कोणीही नाही अश्या ठीकाणी आजारी पडण्याचा अनुभवही खुप शिकवून गेला. जेंव्हा सर्व लोक नाताळच्या सुट्टीची मजा घेत होते तेंव्हा मी मात्र मलेरीयानी ग्रस्त होऊन घरात झोपून राहीलो होतो. तापानी फणफणलो असताना एकट्याने १५ किमी वरच्या तुफान गर्दीने भरलेल्या हॉस्पिटलमध्ये शेअर टॅक्सीने जाऊन डॉक्टरकडून तपासूण घेणे, औषधे घेणे असे उद्योग करावे लागले होते. हे सर्व करताना शारिरीक आणि मानसिक शक्तीचीही परीक्षा घेतली गेली. पाच महिन्यांनी दुसऱ्यांदा जेंव्हा परत एकदा मलेरीयाने आजारी पडलो तेंव्हा मी बोंगो पासून १३० किमी वर असलेल्या तमाले ह्या एका मोठ्या शहरात माझ्या एका राज नावाच्या भारतीय व्हॉलंटीयर मित्राकडे होतो. ह्यावेळचा अनुभव माणसातील जागतिक स्तरावरच्या चांगुलपणाची जाणीव करून देणारा आणि म्हणूनच ह्रदयस्पर्शी होता. चार विविध देशांच्या नागरीकांनी त्या वेळी माझी थेट पध्दतीने काहीना काही प्रकारे मदत केली होती तर आणखी दोन देशांच्या नागरीकांनी फोनद्वारे संपर्कात राहून माझ्याबद्दल चिंता व्यक्त करून लागेल त्या मदतीची हमी दिली होती.
प्रवास
घाना हा देश तसा अगदी छोटा म्हणजे आकाराने महाराष्ट्राच्या अर्धाच, तरीही रस्ते व सार्वजनिक वाहतुकीची साधने भारताच्या तुलनेमध्ये कमी विकसित असल्यामुळे फिरणे फार सोपे नाही. अर्थात कामाच्या निमित्ताने आणि पर्यटनासाठीही ह्या देशात मी एका वर्षात बरेच फिरू शकलो. गिनीफाउल ह्या पक्ष्याच्या व्हॅल्यू चेनचा अभ्यास करताना, तेथील काही पक्ष्यांच्या खरेदीविक्रीसाठी प्रसिध्द असलेल्या ग्रामीण बाजारांपासून आक्रा शहराच्या अतिशय गर्दीच्या आणि नवख्या परदेशी व्यक्तींना फिरण्यासाठी कठीण समजल्या जाणाऱ्या मकोला मार्केटच्या गल्लीबोळांमध्ये जाऊन पक्ष्यांचे स्टॉल शोधून विक्रेत्यांशी बोलण्याच्या ह्या शोधमोहीमेची मजा काही औरच होती. मी आणि माझा भारतीय व्हॉलंटीयर मित्र राहुल चक्रबोर्ती, अश्या दोघांनी मिळून केलेल्या सात दिवसांच्या बॅकपॅक सहलीत मुख्यत्वे विविध अभयारण्यांना भेटी दिल्या. घानामध्ये मसाई मारा सारखी वर्ल्ड क्लास वनपर्यटनस्थळे नसली तरी तेथील मोले राष्ट्रीय उद्यानामध्ये जंगली आफ्रीकन हत्तीं चालत चालत जवळून पाहणे आणि काकूम ह्या विषुववृत्तीय अरण्यातील कॅनोपी वॉकवे ह्यांचे वर्णन शब्दांनी कितीही केले तरी अपुरेच ठरेल.
धर्म आणि धार्मिकता
धार्मिक फरक व त्यामुळे होणारे विसंवाद जागतिक पातळीवर तीव्र होत असताना घानामध्ये ह्यासंबंधाने मला अनेक मजेशीर गोष्टी पहायला मिळाल्या. ख्रिश्चनबहूल देश असला तरी धार्मिक बाबतीत घाना म्हणजे एक खुप मोठी मिसळ आहे. येथे लोकांची धार्मिक निष्ठा फारशी तीव्र नसते. एकाच घरामध्ये आई व वडील, दोन भाऊ भिन्न धर्माचे असणे शक्य असते. लोक आजही तेथील काही पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या मंत्र, तंत्र, चेटूकावर आधारीत आफ्रिकन परंपरांना महत्व देतात. मुसलमान लोकांना त्यातल्या त्यात जास्त कडवे समजले जाते असे असले तरी तिथे अल्लाचे नाव दिलेले लेडीज फॅशन शॉप दिसले. बरेच मुस्लिम लोक चर्च मध्ये जाऊनही प्रार्थना करताना दिसत असत. मल्लम ह्या नावाने ओळखले जाणारे बरेच मुस्लिम धर्मीय तांत्रिक तेथे लोकप्रिय आहेत व त्यांच्याकडे सर्वधर्मीय लोक जातात. एकदा आक्रा शहराच्या बाह्य भागामध्ये फिरत असताना एका हिंदू मंदीराचा कळस दिसला. ते मंदीर म्हणजे आफ्रिकन हिंदू मोनॅस्टरी ह्या स्थानिक संप्रदायाचे निघाले. ह्या संप्रदायाचे संस्थापक प्रमुख स्वामीजी घनानंद हे घानाचे स्थानिक असून त्यांनी हिंदू धर्माच्या आकर्षणातून भारतात येऊन दीक्षा घेतलेली आहे. तेथील संध्याकाळची आरती म्हणजेच शिस्तबध्द पध्दतीने आफ्रिकन वाद्यांच्या साथीने घानायन उच्चारांमध्ये म्हटल्या गेलेल्या संस्कृत प्रार्थना ऐकणे हा एक अभुतपूर्व अनुभव होता.
संस्कृती
संगीत व नृत्य ह्यांच्याशिवाय आफ्रिकेच्या कुठल्याही भागाचे लोकजीवन अपूर्ण आहे असेच म्हणावे लागेल. घानामध्ये ते आहेच परंतु त्याला समृध्द अश्या परंपराही आहेत. त्या देशातील असांते ह्या राजवटीने त्याला उत्तेजन दिले आणि त्यांचे दरबारी समूह नृत्य शास्त्रीय प्रकाराच्या जवळ जाणारे आहे. ह्या नृत्यप्रकारामध्ये आशियाई नृत्यशैलीप्रमाणेच हातांच्या हालचालींना विशिष्ट अर्थ असतात. द्जेंबे, बोंगो, जायंट ड्रम्स अशी विविध तालवाद्ये, कोलोगो सारखी तंतूवाद्ये, शिंगे व पोकळ भोपळ्यांपासून केलेली वाद्ये येथे लोकप्रिय आहेतच. परंतु मला खास आवडले ते झायलोफोन नावाचे बांबूच्या किंवा लाकडी पट्ट्यांपासून केलेले संतूर प्रकारातील वाद्य. हे घानाच्या वायव्य भागात अधिक प्रचलित आहे. तेथील एका स्थानिक चर्च मध्ये मी अनुभवलेला झायलोफोनच्या साथीने केलेला संगीतमय ईस्टर मास मी कधीच विसरू शकणार नाही. आधुनिक पाश्चात्य संगीताचा प्रचंड प्रभाव तेथील सध्याच्या तरूण पिढीवर आहे. असे असले तरी बरेच तरूण संगीतकार पारंपरीक संगीत व नृत्याच्या पुनरूज्जीवनासाठी प्रयत्न करत आहेत ही जमेची बाजू आहे. घाना सरकारचा सांस्कृतिक विभाग दर वर्षाआड राष्ट्रीय कला व संस्कृती उत्सव देशाच्या विभागात साजरा करत असतो. तो मी तेथे असताना पहायला मिळणे ही एक पर्वणीच होती.
भारतीय असणे
एकंदरीत घानामध्ये भारत व भारतीयांविषयी प्रतिमा चांगली आहे. खूप मोठ्या प्रमाणावर भारतीय तेथील मोठ्या शहरांमध्ये जाऊन व्यवसाय व नोकरी करत आहेत. तरी मी जिथे होतो तेथे मात्र लोकांनी भारतीयांना फारसे बघितले नसल्याने मला त्यांच्यापेक्षा उजळ वर्णाचा व सरळ केसाचा असल्याने लोक गोराच समजत असत. मागील पिढीमध्ये भारतीय फिल्म व संगीताची लोकप्रियता बरीच होती. व्हीएसओचा ड्रायव्हर, ईस्सा, मी कधीही भेटलो की मला बरीच हिंदी गाणी म्हणून दाखवत असे. एकदा मला बोंगोमध्ये फिरत असताना अचानक एका माणसाने "नमस्ते" म्हणून हाक मारली तेंव्हा मी चमकलोच. तो माणूस घानाच्या सैन्यदलात काम करत असताना एकदा कुठल्या तरी देशात भारतीय फौजेसोबत एकत्र शांतता सेनेचे काम केले होते आणि बरोबरच्या भारतीय जवानांसोबत राहून तो बरेच हिंदी शब्द शिकला होता. तेथील सुशिक्षित लोकांमध्ये भारताबद्दल बरेच कुतूहल आहे आणि जाती व्यवस्था, महात्मा गांधी, येथील आर्थिक विकासाचा अधिक दर, तरीही असलेली गरीबी अश्या अनेकविध विषयांवरील त्यांच्या प्रश्नांना मला उत्तरे द्यावी लागत असत.
अखेर
आयुष्याच्या अश्या विविधांगांना स्पर्शून जाणारे हे एक वर्ष पटकन संपून गेले असे वाटले. अनुभवातील नावीन्य कायमचे राहणारे नाही हे अर्थात जाणून असलो तरी अजुन एखादे वर्ष घानामध्ये रहायला पाहीजे होते असे परतीच्या वेळेस वाटायला लागले ह्याचाच आनंद अधिक आहे.

Sunday, 17 June 2012

Reminiscing about Ghana

7 June 2012
It has become my favourite, remembering my time in Ghana and comparing what happens around me here in India with my imaginations of what would have happened in the similar circumstances there in Ghana. I shall be shortly completing one year of my return from Ghana. I spent only an year there but it has left such strong and permanent impressions in my mind that these cannot be wiped out easily.
I recall the months before I departed. These were a very difficult patch in my life. I had a determination to get out of the country to experience some different part of the world. Coming from a middle class Indian family I could not just go out and buy air tickets for some destination and start to move. When I came to know about something called as overseas volunteering, it seemed to me a good opportunity and a better fit in my career path which involved working in the professional field called Development Sector. Further volunteering was supposed to take care of my own expenses even if it was not going to help me earn enough to take care of my family or save for the future. I opted for it and left my job just to find that I had to go through hell lot of problems. With problems in my passport renewal, my departure got delayed. During the same period my son got ill and with his hospitalisation my savings were almost gone. I had to borrow from my parents and also had to leave them with responsibility as my wife and son were going to live with them till the time I returned back. Though not being able to get rid of all those bad feelings, I entered Kenya Airways flight and started my journey for Accra, capital of Ghana. 
After that moment, every day brought something new. It was as if the whole world had changed for me. Actually it was the other way round as I started to see things differently. I came across many kinds of people. I had interacted a lot with foreigners before but here in this land I myself was a foreigner. Having a fairer skin than the locals always gave me a kind of privilege in this country of black people remained under colonial rule sometime back in the history. At the same time it also gave me a glimpse of what could be your life like in this country which also has its fairer skinned lower caste called Fulanis. While on the road, a number of times I was confused by the people as Fulani and I could perceive the way people look down upon them. That touched me at the emotional level and even being in that foreign land I could then empathise with the lower caste people in India for their sufferings, which have been brought on them from the higher castes which I come from for generations altogether.
There were many similarities and dissimilarities between Ghanaian and Indian culture. I started to appreciate them and saw many aspects of my culture in the completely new light. Once at the Bongo District Assembly, we were waiting for the District Chief Executive to arrive and as usual being a political leader everybody took his late arrival on the scene for granted (so similar to India!) To somehow pass our time we were chatting and discussions were centred on traditional gods and spirits. I could see striking similarities between the Hindu beliefs and the traditional African beliefs prevailing in that area. In Hinduism, an elaborate system of rituals and a beautiful mythology has been evolved around all these whereas African gods and spirits have been subjected to either voodoo or a systematic neglect due to influence of Islam and Christianity.
I travelled. I knew I had to save some money and take back home to recover from earlier borrowings and meet the expenses till I found the job. I was saving as many cedis as I could and kept watch on all the pesewas leaving my hand and still I managed to travel. Ghana does not have Taj Mahal or Eiffel Tower but the travel in Ghana has given me so many simple but beautiful moments which I can still cherish. These include eating Kebabs at a street side stall on a cool evening in Bolgatanga, spending a night on roof top in a very remote village, taking a dip in the swimming pool located on the verge of the forest, seeing the wild African elephants from very near, watching a football match in a modern stadium with a very high spirited crowd and enjoying a cultural festival giving a glimpse of the entire country.
Dissatisfaction about my performance on the work front still lingers behind sometimes. Initially I used to always question myself whether I was really needed by the people in my office or they were just seeing me as some liability of having a foreign volunteer or they just didn't care. Always after seeing my boss Mumuni, who eventually became my friend and other people like Joshua, Godson, Henry the question used to disappear, since I always got an unspoken positive answer from them. The highest point of my work satisfaction was reached during a meeting when illiterate rural women members of a shea processing cooperative made all efforts to understand my strategic study and appreciated my work and asked me whether I could continue one more year to bring all of my thinking into reality. However my decision was already made then when I had started from home eight months back.
After I came back home I did some enquiry about the outcomes of the work which I had done. As I think on it as an afterthought, some of the things were not supposed to work at all since their premise and the conditions were totally wrong. These things did not work. Others were based on the right premise in the right conditions. These worked to the right degree of efforts, direction and attitude put into them. This sounds so universal that actually there is no point in comparing what could I have achieved while in India and what could I have achieved as an overseas volunteer in Ghana. These days I can see what I could have done differently to make myself more effective on the work front to get more and better results. It’s too late.
I decided the date on which I would return home about four months before. It was a practical decision in view of the bonds I had back at home and my need to solve the problems which I had created myself. With that date mentally set, my determination just took charge of the things. It was last month and I had to accomplish certain tasks. For me personally it was also a kind of giving a due and proper end to the work and its process, which had started 11 months back. At an odd situation while I was visiting my friend Raj to do some shopping in Tamale for the gifts to take back home, I came to know that I could no longer stop Malaria. While lying on the bed in his house struggling with very high fever, I could actually tap into my deeper levels of consciousness. After every breath, for which I was having a great difficulty, I could actually visualise my future course of action step by step. This was one great spiritual experience which has left lasting impressions on my consciousness.
When I was lying there on the bed in Raj's house. There were people of three different nationalities present in that house taking care of me. People from two other nationalities though not on the scene were having great concern about my health and were in touch with me on phone. When I recall this it strengthens my belief in something I can term as global brotherhood. It made me rethink my nationalist world view which has been inculcated in me while I was growing up and brings my thinking near towards globalism. These days I experience a great improvement in the way that I have a new widened perspective about world. I am very happy that I could find people with same values as mine across cultures and could get many new friends sharing those values.
While I was there in Ghana, I was fed up with all that music which my neighbours used to play loudly throughout the day as well as night. I never did any special effort to understand it while being there though music as a subject interests me a lot. Now back to my life in India, I carry the Ghanaian music always on my mp3 player and whenever I am not travelling out of the city my daily commute to the office does not complete without playing those. These days when I hear these songs, I appreciate the beautiful tonality of Ghanaian languages and many finer aspects of the music. Though I don’t understand them language wise, the sheer energy expressed through them makes a good start of the day.
Though these fourteen odd songs have gained importance, memories of my days in Ghana are getting blurred day by day, as I move forward in my life with my better than before kind of job and responsibilities on home front. Life has become very much easy, as the earlier problems which I had got myself into are gone, and I am back to my comfort zone. However it has reduced the intensity of experiences in my life. But suddenly and unknowingly the memories come forth and remind me of the sharpness of life, I had felt there in Ghana and the broadened horizons of my own views and capacities.

Sunday, 11 March 2012

हाक परदेशी समाजसेवेची


महाराष्ट्राला फार मोठा समाजसेवेचा आणि प्रबोधनाचा वारसा लाभलेला आहे. फुले, शाहू, आंबेडकर, आगरकर, गाडगेमहाराज अशी कितीतरी नावे आपण मराठी भाषिक लोक अगदी सहजतेने घेत असतो. सुधारक विचारांची तसेच कृतींची परंपरा असलेले मराठी भाषिक देशाच्या व जगाच्या अन्य भागांमध्ये जाण्यात, नवीन अनुभव घेण्यात, शोध घेण्यात मात्र तितकेसे पुढे दिसत नाहीत. कोणे एके काळी अटकेपार झेंडे नेल्याचा आपल्याला अभिमान असला तरी ह्या आघाडीवर मात्र पुरोगामी महाराष्ट्र पिछाडीवरच म्हटला पाहीजे.
कृषि, आरोग्य, माहिती तंत्रज्ञान, शिक्षण, महिला विकास, ग्रामीण विकास अश्या अनेक क्षेत्रामध्ये महाराष्ट्रामध्ये अतिशय उत्तम प्रतीचे मनुष्यबळ उपलब्ध आहे. आज आपणां महाराष्ट्रीयांना ह्या अनुभवांना अधिक विस्तृत करण्यासाठी जागतिक पातळीवर अनेक संधी उपलब्ध आहेत. ओव्हरसीज व्हॉलंटीयरींग ही अश्या काही संधींपैकीच एक आहे. आजमितीला अनेक आंतरराष्ट्रीय स्वयंसेवी संस्था तसेच संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या संस्था परदेशात जाऊन समाजसेवा करण्याची संधी देत आहेत. व्हॉलंटरी सर्विस ओव्हरसीज (व्हीएसओ) ही अशीच एक संस्था आहे. सदर लेखात व्हीएसओ मार्फत उपलब्ध करून दिल्या जाणाऱ्या ओव्हरसीज व्हॉलंटीयरींगची माहिती वाचकांना करून देत आहे.
सर्वप्रथम व्हॉलंटीयरींग म्हणजे काय ते माहीत करून घेऊया. स्वयंस्फुर्तीने जे सामाजिक काम केले जाते त्याला इंग्रजीमध्ये व्हॉलंटीयरींग म्हटले जाते. अश्या व्यक्तीला व्हॉलंटीयर असे म्हटले जाते. मराठीमध्ये व्हॉलंटीयरला स्वयंसेवक असा प्रतिशब्द आहे. जवळजवळ सर्वच समाजांत कमी अधिक प्रमाणात स्वयंसेवक प्रवृत्ती असतेच परंतु जागतिक पातळीवर पाहू गेल्यास मानव वर्ण, भाषा, धर्म, राष्ट्र अश्या अनेक घटकांद्वारे विभागला गेलेला आहे आणि खूप मोठ्या प्रमाणावर स्वयंसेवकी प्रवृत्तीला ह्या विभागणीमुळे मर्यादा येत असतात. ह्या मर्यादा पार करून जागतिक दृष्टिकोन ठेवून काम करण्याची खूप मोठी गरज आजच्या काळात आहे. व्हीएसओ ह्या संस्थेच्या स्थापनेचा उद्देश नेमका हाच आहे. मुळच्या ग्रेट ब्रिटन मधील ह्या संस्थेमार्फत आज जगातील १२ देशांमधून व्हॉलंटीयर निवडले जातात. आजमितीला दरवर्षी १४०० लोक जगातील ४० अविकसित व विकसनशील देशांमध्ये कार्यरत आहेत.
व्हीएसओ व भारतातील चेंज-एक्स ह्या दोन संस्थांच्या संयुक्त विद्यमाने आयव्हीओ हा उपक्रम भारतामध्ये सुरू करण्यात आला आहे. आयव्हीओचे कार्यालय नवी दिल्ली येथे आहे. ह्या उपक्रमाद्वारे भारतामधून व्हॉलंटीयर निवडले जातात व अन्य देशांमध्ये पाठवले जातात. साधारणत: सध्या उपलब्ध असलेल्या व्हॉलंटीयरींगच्या संधी १ ते २ वर्ष कालावधीच्या आहेत. व्हॉलंटीयरकडे उपलब्ध असलेल्या क्षमता व स्थानिक यजमान संस्थांकडे असलेली गरज ह्यानुसार व्हॉलंटीयरची नियुक्ती केली जाते. व्हॉलंटीयरने त्याच्या कालावधीमध्ये ज्या यजमान संस्थेमध्ये नियुक्ती केलेली आहे अश्या संस्थेमध्ये पुर्णवेळ कार्यकर्ता म्हणून काम करायचे असते. सध्या भारतीय व्हॉलंटीयरसाठी पात्रता निकष म्हणून पदव्युत्तर पदवी, किमान ३ वर्षांचा कामाचा अनुभव व इंग्रजीचे ज्ञान आवश्यक आहेत. त्याचप्रमाणे संगणकाचे व इंटरनेटचे किमान कामचलाऊ ज्ञान असणेही अत्यावश्यक असते. व्हॉलंटीयरना ह्या कालावधीसाठी व्हीएसओद्वारे एका माणसाचा स्थानिक खर्च भागू शकेल इतपत माफक मानधन, जाण्या येण्याचा विमान प्रवास, आरोग्या विमा, राहण्यासाठी घर अश्या मुलभूत सुविधा उपलब्ध करून देण्यात येतात.
व्हीएसओचे ब्रीदवाक्य आहे “Sharing skills, Changing lives”. आपल्या कौशल्याच्या सहभागातून जीवनांमध्ये बदल. व्हॉलंटीयर जरी ह्या ब्रीदवाक्यानुसार सामाजिक विकासासाठी हातभार लावत असला तरी परदेशी व्हॉलंटीयरींग हा त्या व्यक्तीलाही अनेकांगाने समृध्द करणारा अनुभव असतो. आपल्यापेक्षा वेगळ्या संस्कृतीची नुसतीच जवळून ओळख होत नाही तर अपरिचित समाजव्यवस्थेत राहण्याची व काम करण्याची क्षमताही विकसित होतात. आपण ज्या सामाजिक परिस्थित वाढलो त्याकडे पाहण्याची एक व्यापक दृष्टी तयार होते व त्यातील उणीवाही समजू लागतात. विपरीत परिस्थितीमध्ये फक्त तगच धरून राहण्याची नव्हे तर यशस्वी होण्याची मानसिकता आपण विकसित करू शकतो. आपण ज्या देशांत असतो तेथीलच नव्हे तर अन्य देशांतून आलेल्या अनेक लोकांशी आपले संपर्क विकसित होतात आणि अनेक नवीन मित्र मैत्रिणी मिळतात. अश्या ह्या अनुभवांचा फायदा परदेशातील अन्य संधी मिळण्यात तर होतोच परंतु परत आल्यानंतरही “फॉरेन रिटर्न” चा शिक्का मिळाल्याचा फायदा होतो तो वेगळाच.
आता थोडे माझ्या अनुभवांबद्दल. मी जुलै २०१० ते जुलै २०१० ह्या एक वर्षाच्या कालावधीसाठी घाना ह्या पश्चिम आफ्रीकेतील देशात व्हीएसओ तर्फे व्हॉलंटीयर म्हणून काम केले. माझी नियुक्ती बोंगो ह्या देशाच्या उत्तर सीमेजवळील एका जिल्ह्याच्या स्थानिक जिल्हा पंचायतीमध्ये झाली होती. मी तेथे त्यांच्या स्थानिक अर्थव्यवस्था मंचा समवेत तेथील उपजीविका कार्यक्रमाच्या धोरण व नियोजन निश्चिती तसेच काही निवडक व्यवसायांच्या माध्यमातून गरीब लोकांसाठी कार्यक्रम धोरणे ठरवणे असे काम केले. माझे बरेचसे काम जरी स्थानिक शासकीय अधिकाऱ्यांबरोबर झाले असले तरी तेथील स्थानिक ग्रामवासींच्या समुहासोबत तसेच अन्य स्वयंसेवी संस्थांसमवेतही काम करता आले. इतकेच नव्हे तर अन्य क्षेत्रांमध्ये काम करणाऱ्या बाकीच्या व्हॉलंटीयर समवेतही काम केले. कामासोबतच स्थानिक उत्सव व समारंभांमध्ये सहभागी व्हायला मिळाले आणि आपल्या दिवाळीसारख्या सणांची, मराठी गाण्यांची तेथील स्थानिकांना ओळख करून देता आली. तिथे उपलब्ध असलेल्या स्थानिक धान्यापासून मी केलेल्या थालिपीठांची आठवण आजही माझे तेथील मित्र काढतात तेंव्हा त्याचे एक वेगळेच समाधान लाभते.
शरद पंत हा अमरावतीचा एक हरहुन्नरी तरूण. सिएरा लिओन ह्या आफ्रीकेतील देशातील माट्रू जॉंग नावाच्या एका छोट्या गावातील एका संस्थेच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांच्या एका सहकारी संस्थेचे व्यवसाय नियोजन तर त्याने केलेच पण त्याबरोबरच तेथील अन्य कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षितही केले. तो म्हणतो, “मला व्हॉलंटीयरींगने काय शिकवले असेल तर तो म्हणजे संयम आणि लवचिकता.” पूर्णत: नव्याने फुटबॉल शिकूनही त्याने स्थानिक संघामध्ये स्थान मिळवलेच पण त्याबरोबरच आपले कराटेचे ज्ञान त्याने तेथील तरूणांना देण्यातही आढेवेढे घेतले नाहीत.
फक्त मी किंवा शरदनेच नव्हे तर महाराष्ट्रातील अनेक जणांनी उदाहरणार्थ रोहिणी जोग, स्वामीनाथन राजगोपाल (दोन्ही मुंबई), आशुतोष गोगटे (कोल्हापुर), सुवर्णा हुलावळे (पुणे) ह्या सर्वांनी हे व्हिएसओ व्हॉलंटीयरींग यशस्वीरीत्या पूर्ण केले आहे.
स्वानुभवावरून मी हे निश्चित सांगू शकतो की जरी हा संपूर्ण अनुभव घेणे सोपे नसले तरी ते इतके कठीणही नव्हते. परंतु स्वत:च्या क्षमतेबद्दल आपण उगाचच घालून घेतलेल्या मर्यादा बऱ्याचवेळा चांगल्यासाठी ओलांडणे महत्वाचे असते आणि त्या ओलांडल्यामुळे आपली खरी क्षमता आपल्याला समजू शकते. त्यासाठी ओव्हरसीज व्हॉलंटीयरींग ही एक निश्चितच एक उत्तम संधी आहे.

अधिक माहितीसाठी काही वेबसाईट्स
आयव्हीओ- भारतातील व्हॉलंटीयरच्या निवड व नियुक्ती करणारी संस्था
www.ivoindia.org
व्हीएसओ इंटरनॅशनल- व्हॉलंटीयरींगचे जागतिक पातळीवर काम करणारी संस्था
www.vsointernational.org
माझ्या घानामधील अनुभवांचा ब्लॉग
Ghanaxp.blogspot.com
----------------------------

Thursday, 5 January 2012

Blog is now E-book

The Ghana Experience blog is now an e-book. If you want to read it without hurrying and  sequentially from start to end, you can download this pdf or read online at the following link. Wish you happy reading.


--
उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत। उठा, जागे व्हा व श्रेयस्कर ध्येयाचे आकलन करा. Arise, awake and stop not till the desired end is reached.

Tuesday, 5 July 2011

Blog Ends!


05 July 2011
This is the last post of my blog. It is to tell the readers (and especially the regular readers) that it has come to an end, my stay in Ghana and so is this blog. It was an year with many new eye opening experiences and friendships spanning different corners of the world. It was not an easy journey but once I crossed the Indian Ocean, I found that it was not so difficult as well. It was just crossing that mattered.
I thank all the readers who buzzed me with their questions and also showered me with their appreciation. It kept me motivated to keep on writing. I thank Google for providing the free space for my blog. I thank all of my family members and especially my wife who were a great support when I decided to go away from them for one complete year. And special thanks to VSO and the friendly people of Ghana for making this whole journey of one year a great experience.
Bye Bye Ghana Blog!
It is time to move on (may be to next blog)!
-------------

Monday, 4 July 2011

Coming Back II

19 June- 4 July 2011
My friends Rahul and Ranjit had come to see me off at the airport. After passing through the customs check and checking in my luggage, I spent some time with them. After saying them bye I had a last minute run for the search of Forex bureau at the airport since I refused to change my money with a man hanging out at a closed bureau office. I had to go back to the same man since the other office they told me to go was simply did not exist at that place. The man laughed at me but the transactions afterwards were very friendly in the Ghanaian way and important thing to remember is that I did not get cheated in the process. At immigration, the officer asked me whether I had something for him. I had to tell him that since I was a volunteer there, I have little left of my own. He just laughed and let me go.
The moment came at last when I boarded the plane and really left Ghana for good. Since we were going towards East where the sunset had already happened, we went quickly in the darkness. The Emirates flight staff pampered us well with delicious food and drinks. Since the flight was starting from Accra, the menu had typical Ghanaian cuisine for meals and snacks. I tried to do number of things with the interactive screen in front of me. It ranged from watching the scenes outside, watching the movement of flight in the map, playing games, hearing music and watching a Chinese movie with English subtitles.
I got down at the Dubai airport and then realised my mistake of booking the flight which was later in the day instead of the one which was just 2 hours after I reached. I had to spend 7 hours in the airport. In the early hours, airport was crowded. I did not have to change the terminal so I did not have to walk long distances. The free internet was not working. One long walk across the glossy airport was enough and most of the things on sale at the airport were of the sort which either I did not want to buy or could not afford to buy. I wanted to buy a digital camera; I could buy it at far lesser price than India but at a huge disappointment, as the variety which I expected to see at the Dubai airport shop was not there at all. The salesman at the counter was an Indian who seemed to want to just rush me into buying something and go away (Read: get lost).
I arrived two hours later at Mumbai to find that little had changed in India. That little change included the officer at the desk, who appreciated the fact that I had done volunteering in Africa; and my son who had grown up by a year. The things which I wish to see changed but had not, included a Gujarati senior citizen trying to break a queue at the customs and getting before me; and the vehicles on the crowded streets speedily overtaking other vehicles.
Welcome Back!” said I to myself.
-------------

Coming Back I

22 May- 19 June 2011
I have always observed that when something comes to an end, there is always a surge in the activities. Same thing happened to me when my time in Ghana was coming to an end and it was the last month. I had to be part of a week long training cum workshop, organize for two workshops, complete all of my reports and say bye to the people around properly within four weeks.
The malaria caught me again in mid-way draining my energy. I had gone to Tamale to do my last month shopping of African batik cloths when it attacked me in a serious way. I was lucky enough to get sick in Tamale and not at some odd place. It was good to have a friend like Raj at Tamale who took good care of me and also to have good medical facilities in the city. Of course it was not good to be sick near the end of my time in Ghana and it’s after effects continued for next week as well. I could complete my important tasks somehow in time, thanks to all the good people around me.
So soon?”, I was asked by the people around me, whenever I told them date of my departure. One year had passed very fast for me and also for the people around. “Oh! We’ll miss you,” was one more common remark by the people. I don’t know whether every remark was genuine or it was said in a customary way. “Won’t you come again?” said some people. I answered genuinely, “I would like to come again sometime but I’ll have to come on my own and VSO will not pay for my coming to Ghana again, so I don’t know as of now, when I’ll be able to come back.” Many people asked whether I could extend by one more year.
I had mixed feeling while leaving Bongo and Bolgatanga as I started packing and giving out my things which I could not take back home to people. I was feeling sad to leave behind so many good friends and this friendly country which had been so good to me. I was happy to be back with my family and start with my career again. Many of the neighbours came to the house and took my address and phone numbers as if they were really going to remain in touch with me afterwards. One youth came to me and took my email id because he wanted to come to India and he wanted my help in the form of invitation letter.
As the tradition in the group of VSO volunteers in the Upper East, we had a fare well party. In the typical western tradition, it was BYOB (Bring Your Own Bottle) type, where every person coming to the party brings his/her own drink and food. It is not heavy on pocket because of this and very affordable to a volunteer. It was really good to see all the volunteer friends before leaving Bolgatanga for good. It was good of them to come for the occasion especially when the host is not paying for the hospitality.
Finally my last day in Bongo came and my friends Joshua, Zarena and Seidu had come to say good bye to me. When VSO vehicle arrived at the house to pick me up and take me to the office along with some other stuff in the house which they wanted to shift to some other house, I was told to go to the office and meet the District super bosses in whose offices I was working. In the last week most of them had been very busy and I had not been able to meet them and say proper good bye. There was an attempt to give me a send-off on the last day. After a brief exit interview at the VSO office in Bolgatanga, I was dropped to the bus station. My friends Rogier and Miranda had come there to see me off.
The bus started. I was not going to come to this place again. In the evening, while bus had taken a stop at, Joshua, my friend from Bongo called me and told that there is full moon eclipse. I was lucky to see the reddish coloured moon though it was a rainy season. Somewhere in the morning I reached Accra, where I had three and half days to spend.
I spent these days by going to the police headquarters to complete the criminal records check, completing VSO formalities, getting paid my expense claims, working on some VSO reports, meeting friends in Accra, changing my money to US Dollars, doing going to Aburi Botanical Garden, doing some last shopping and seeing off my VSO friend, Romeo at the airport. While roaming around doing all those tasks, I first time came across a very androgynous looking man on the street. While in Mumbai, where sight of eunuchs is very common, it was not at all common to see such type of people in Ghana. Overall, my time in Accra was good but with all the eagerness to finish those days as early as possible and get on the plane.
-------------